Z takimi wnioskami mogli wyjść z Centrum Historii "Zajezdnia" uczestnicy sierpniowego spotkania z prof. Pawłem Skibińskim. Punktem wyjścia do prelekcji i późniejszej rozmowy dotyczącej owoców pontyfikatu Jana Pawła II była jego książka pt. "Musicie od siebie wymagać...", poświęcona II pielgrzymce Jana Pawła II do Polski w czerwcu 1983 roku.
Prowadzący spotkanie dr hab. Wojciech Kucharski przypomniał, że to kolejna już publikacja tego autora dotycząca papieskiej tematyki. Jej poprzedniczką jest książka dedykowana pierwszej papieskiej pielgrzymce do Polski w 1979 roku. Podkreślił wagę perspektywy, z jaką historyk spogląda na tamte wydarzenia - jest człowiekiem, który rozumie, czym jest Kościół, uwzględnia również jego wymiar transcendentny i wpływ na kształtowanie kultury, zwłaszcza w wymiarze wartości moralnych. - To nie jest po prostu kronika pielgrzymki, ale podręcznik dziejów Kościoła powszechnego i Kościoła w Polsce - zauważył.
Prelegent wyraził zdumienie, że spojrzenie na papieską spuściznę jest w Polsce (i nie tylko tu) wciąż tak powierzchowne; nawet badacze utożsamiający się z katolicyzmem nie podejmują wysiłku głębszej analizy oddziaływania pontyfikatu Jana Pawła II na naszą rzeczywistość, a wpływ ten jest wyraźny nie tylko w przestrzeni wiary, życia społecznego, kultury, ale i nawet estetyki czy sztuki (historycy sztuki zwracają np. uwagę na fenomen ołtarzy wznoszonych na liturgie papieskie, ich symboliki, konstrukcji). Świat akademicki jako całość zdaje się reprezentować bardzo jednostronny, zawężony sposób patrzenia na zjawiska religijne, nie dostrzegając ich wpływu na kulturę, politykę, życie społeczne.
- Jesteśmy wpychani w sentymentalny, oparty jedynie ma emocjach sposób spojrzenia na Jana Pawła II... Myślimy ewentualnie o swoim prywatnym doświadczeniu formacyjnym lub też o rzeczywistości zarezerwowanej dla środowiska dewocyjnego - dodał.
- Staram się do papieża podchodzić poważnie - mówił o swoich badaniach, zauważając, że formuła papieskiej pielgrzymki, która zaczęła się kształtować za Pawła VI, za czasów Jana Pawła II osiągnęła dojrzałość.
Wspomniał o ignorancji wielu środowisk dotyczących papieża, Kościoła. Przywołał relację z drugiej pielgrzymki Jana Pawła II z "The New York Times'a", gdzie jeden z dziennikarzy snuł rozważania dotyczące szat papieskich. Uznał, że biała sutanna i czerwony płaszcz to nawiązanie do polskich barw narodowych, nie zadając sobie trudu zrozumienia, skąd taki, a nie inny strój następcy św. Piotra.
Historyk mówił o zagadnieniach dotyczących archiwaliów, o kodach kulturowych lat 80. ubiegłego wieku, trudnych do rozszyfrowania przez dzisiejszych młodych ludzi, o zachowanych przekazach dotyczących spotkań Jana Pawła II (podczas pielgrzymek) np. z gen. Jaruzelskim.
Zwrócił uwagę na ciekawe wątki dotyczące niemieckich reakcji na słowa wypowiedziane przez Jana Pawła II we Wrocławiu i na Górze św. Anny. Okazuje się, że (a były to przecież już lata 80.) wciąż uznawano za kontrowersyjne - również przez niektórych przedstawicieli niemieckiego Episkopatu - tak jednoznaczne wypowiedzi na temat polskości Śląska.
Podczas spotkania zwrócono uwagę na fakt, że Jan Paweł II mówił o Niemczech jako całości - nie osobno o Niemczech Wschodnich i Zachodnich. Podobnie wcześniej robili biskupi polscy w słynnym orędziu skierowanym do biskupów niemieckich. Papież podkreślał również podmiotowość grekokatolików, Ukraińców, Litwinów, Łotyszy; przypominał o znaczeniu chrztu Rusi. Był przeciw niesprawiedliwym podziałom Europy oraz odbieraniu wielu społecznościom prawa głosu.
- Pielgrzymka do Polski w 1979 r. jest uznawana za punkt zwrotny w polityce amerykańskiej wobec Europy Środkowo-Wschodniej - mówił prof. Skibiński, ukazując zakres papieskiego oddziaływania.
Przypomniał, że Msza św. pod przewodnictwem Jana Pawła II na Stadionie Dziesięciolecia w Warszawie to największe publiczne zgromadzenie w dziejach tego miasta, tymczasem nie doczekało się żadnego materialnego znaku upamiętniającego je.
Zauważył, że spłycamy często papieskie słowa, gesty, sprowadzając je do pewnych konwencji, aktorskich czy poetyckich zabiegów. Tymczasem papież działał "na serio". Jeśli w czerwcu 1979 r. wołał na pl. Zwycięstwa w Warszawie: "Niech zstąpi Duch Twój i odnowi oblicze ziemi... Tej ziemi!", nie był to tylko efektowny "performance". - On naprawdę wzywał Ducha Świętego! - mówił prelegent.
Wspomniał o spotkaniu z młodzieżą na Jasnej Górze w czerwcu 1983 roku. Kiedy papież wyszedł do zgromadzonych tam ludzi, błonia jasnogórskie eksplodowały krzykiem trwającym kilkanaście minut. Kiedy dał znak, że będzie przemawiał, milion osób natychmiast umilkło. Zapadła cisza, w której usłyszeć można było szelest skrzydeł przelatujących ptaków.
- W swoich kluczowych tekstach papież formułuje przekaz na kilku poziomach naraz. Są tam obecne nawiązania ewangeliczne, kulturowe, pewne konwencje językowe... Wojtyła panował nad słowem, łączył różne perspektywy skojarzeniowe. Warto czytać jego teksty tak, jak się czyta klasykę literatury czy poważne traktaty - podkreślał prelegent. Zauważył, że papiescy krytycy banalizują jego przekaz, nie mogąc - również na poziomie intelektualnym - wejść z nim w merytoryczną dyskusję. Podobnie bywa także z refleksją nad prymasem Wyszyńskim, z którego próbuje się zrobić "wiejskiego proboszcza".
Dlaczego na tytuł książki wybrane zostały akurat te papieskie słowa: "Musicie od siebie wymagać..."? - Druga pielgrzymka często jest nazywana "pielgrzymką nadziei", leczącą traumy stanu wojennego. Chciałem wyjść poza tę kliszę, zauważyć, że papież nie tylko pociesza, ale i stawia wymagania - wyjaśnia autor.
Czy pontyfikat papieski to nieodrobiona lekcja, niedocenione przesłanie? - pytali uczestnicy. Tak, mówił autor, ale papieski dorobek trwa, istnieje, nieustająco można z niego czerpać.
*
Prof. dr hab. Paweł Skibiński to historyk, politolog i publicysta, wykładowca Uniwersytetu Warszawskiego, były dyrektor Muzeum Jana Pawła II i Prymasa Wyszyńskiego (2010-2015), ekspert Centrum Myśli Jana Pawła II oraz w latach 2020-2024 zastępca dyrektora ds. naukowych Instytutu Dziedzictwa Myśli Narodowej im. Romana Dmowskiego i Ignacego Jana Paderewskiego (obecnie Instytut Myśli Politycznej im. Gabriela Narutowicza); autor licznych publikacji poświęconych historii Kościoła, relacjom państwo-Kościół oraz dziejom pontyfikatu Jana Pawła II.
Profesor pracuje już nad publikacją poświęconą trzeciej papieskiej pielgrzymce do Polski.
Agata Combik /Foto Gość
Agata Combik /Foto Gość
